Ωφελέειν ή μη βλάπτειν

 

«Η Ιατρική δεν είναι σούπερ μάρκετ, όπου μπαίνεις μέσα και αγοράζεις ό,τι σου αρέσει εφόσον έχεις τα λεφτά»

Ο τραγικός θάνατος του Γιώργου Μαζωνάκη έφερε στην επικαιρότητα μια συζήτηση που πρέπει να γίνει....

Καθημερινά στη ζωή μας ζυγίζουμε τα πιθανά οφέλη και τους πιθανούς κινδύνους της κάθε επιλογής για κάθε απόφαση που πρέπει να πάρουμε. Μικρή ή μεγάλη. Αυτό μπορεί να γίνεται αυτόματα, αυθόρμητα και υποσυνείδητα για τα καθημερινά θέματα ή με χαρτί και μολύβι για τα πιο σοβαρά.

Οι αποφάσεις για την υγεία μας λαμβάνονται με παρόμοιο τρόπο. Υπάρχει όμως μια κρίσιμη διαφορά. Η σημαντική ασυμμετρία της γνώσης.

Ο ασθενής μπορεί να είναι ευφυής, μορφωμένος και εξαιρετικά επιτυχημένος στον χώρο του. Αυτό δεν τον καθιστά ικανό να αξιολογήσει μια ιατρική παρέμβαση ανεξάρτητα. Δεν είναι εύκολο να γνωρίζει πόσο ισχυρά είναι τα δεδομένα, πόσο πιθανό είναι το όφελος, ποιοι είναι οι κίνδυνοι και ποιες είναι οι εναλλακτικές επιλογές. Επίσης, έχει τις δικές του προκαταλήψεις.

Για αυτό στην Ιατρική η ατομική ευθύνη, ενώ σαφώς υπάρχει, έχει όρια. Ο άνθρωπος έχει δικαίωμα να αποφασίζει για τον εαυτό του. Για να είναι όμως η απόφαση πραγματική και όχι προσχηματική, ο ιατρός οφείλει να εξηγήσει με σαφήνεια τι γνωρίζουμε, τι δεν γνωρίζουμε, ποια είναι τα πιθανά οφέλη και ποιοι είναι οι πιθανοί κίνδυνοι. Δεν αρκεί να επικαλείται την «επιλογή του ασθενούς».

Πριν από την επιλογή υπάρχει η απόφαση του ιατρού και του επαγγελματία υγείας αν θα προσφέρει μια συγκεκριμένη πράξη. Η Ιατρική δεν είναι σούπερ μάρκετ, όπου μπαίνεις μέσα και αγοράζεις ό,τι σου αρέσει εφόσον έχεις τα λεφτά.

Ο Ιπποκράτης μας κληροδότησε τη σπουδαία αρχή «ωφελέειν ή μη βλάπτειν». Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι προσφέρουμε μόνο θεραπείες χωρίς κανέναν κίνδυνο. Τέτοιες θεραπείες εξάλλου δεν υπάρχουν, καθώς και οι πιο απλές έχουν πιθανούς κινδύνους. Σημαίνει ότι τα πιθανά οφέλη της παρέμβασης θα πρέπει να υπερκεράζουν τους πιθανούς κινδύνους.

Σε απειλητική για τη ζωή νόσο δεχόμαστε σημαντικούς κινδύνους, αν μια θεραπεία μπορεί να σώσει τον ασθενή. Όταν όμως απέναντί μας έχουμε έναν κατά τα άλλα υγιή άνθρωπο, που θέλει να αισθάνεται καλύτερα ή να ζήσει περισσότερο, το περιθώριο αποδεκτού κινδύνου μικραίνει δραματικά, καθώς δεν υπάρχει αντίστοιχο θεραπευτικό όφελος που να δικαιολογεί έναν σημαντικό κίνδυνο. Για παράδειγμα, η πλασμαφαίρεση θα προσφερθεί ως επιλογή στον ασθενή που πάσχει από θρομβωτική θρομβοπενική πορφύρα και κινδυνεύει η ζωή του, αλλά δεν πρέπει καν να προσφερθεί σε ένα άτομο χωρίς σαφή ένδειξη για αυτήν την παρέμβαση.

Γύρω από απολύτως θεμιτές επιθυμίες —ευεξία, καλύτερη φυσική κατάσταση, μακροζωία— έχει αναπτυχθεί μια τεράστια αγορά. Η παγκόσμια οικονομία του wellness έφτασε τα 6,8 τρισεκατομμύρια δολάρια το 2024 και προβλέπεται να πλησιάσει τα 10 τρισεκατομμύρια έως το τέλος της δεκαετίας. Είναι σχεδόν τετραπλάσια της παγκόσμιας φαρμακοβιομηχανίας. Επομένως, οι σειρήνες για τους επαγγελματίες υγείας είναι εκκωφαντικές. 

Από την άλλη, το wellness, το recovery και το longevity δεν είναι από μόνα τους ούτε αντιεπιστημονικά ούτε γελοία. Η προσπάθεια να ζούμε περισσότερο και καλύτερα είναι ένας από τους βασικούς στόχους της ίδιας της Ιατρικής. Το πρόβλημα αρχίζει όταν δίπλα σε αυτά μπαίνουν μη-ασφαλείς παρεμβάσεις ή παρεμβάσεις με ανεπαρκή ή ανύπαρκτα δεδομένα.

Συχνά αντιμετωπίζουμε όσους καταφεύγουν σε αυτές τις πρακτικές ως αφελείς. Ωστόσο, η  επαγγελματική επιτυχία δεν εξασφαλίζει ικανότητα αξιολόγησης ιατρικής πληροφορίας. Ένας εξαιρετικά επιτυχημένος άνθρωπος, όταν περάσει την πόρτα ενός ιατρείου, βρίσκεται αντιμέτωπος με την ίδια ασυμμετρία γνώσης.

Στους πιο εύπορους υπάρχει και ένας επιπλέον πειρασμός. Στους περισσότερους τομείς της ζωής έχουν μάθει ότι πληρώνοντας περισσότερο αγοράζουν κάτι καλύτερο. Είναι εύκολο αυτή η λογική να μεταφερθεί και στην υγεία. Στην Ιατρική όμως το περισσότερο και το ακριβότερο δεν σημαίνουν απαραίτητα και καλύτερο. Περισσότερες εξετάσεις δεν σημαίνουν απαραίτητα καλύτερη πρόληψη. Περισσότερες παρεμβάσεις δεν σημαίνουν απαραίτητα καλύτερη υγεία. Μια ακριβότερη θεραπεία δεν είναι αναγκαστικά αποτελεσματικότερη. Μερικές φορές η επιστημονικά ορθή απόφαση είναι απλά να μην κάνουμε τίποτα.

Στον χώρο του wellness και του longevity, λοιπόν, πρέπει να εφαρμόζουμε τα ίδια κριτήρια που εφαρμόζουμε σε κάθε άλλη ιατρική πράξη. Ποιο είναι το αποδεδειγμένο όφελος; Ποιος είναι ο πιθανός κίνδυνος; Πόσο ισχυρά είναι τα δεδομένα;

Η ατομική ευθύνη δεν εξαφανίζεται. Ο καθένας οφείλει να ρωτά, να ενημερώνεται και, όταν χρειάζεται, να ζητά δεύτερη γνώμη. Ωστόσο, μεγαλύτερη ευθύνη έχει εκείνος που γνωρίζει περισσότερα και στον οποίο ο άλλος εμπιστεύεται την υγεία του. Δηλαδή ο ιατρός. Χωρίς αυτή την ειλικρίνεια, η «ελεύθερη επιλογή» γίνεται άλλοθι.

Μέσα στον ενθουσιασμό για όλα όσα μπορεί πλέον να κάνει η Ιατρική, αξίζει να θυμόμαστε ότι ο σκοπός δεν είναι να κάνουμε όσο το δυνατόν περισσότερα στον ανθρώπινο οργανισμό. Σκοπός είναι ό,τι κάνουμε να έχει σημαντικά περισσότερες πιθανότητες να τον ωφελήσει παρά να τον βλάψει.

 

Λεωνίδας Παλαιοδήμος

Ιατρός Παθολόγος και Αν. Καθηγητής Νοσοκομειακής Ιατρικής