O Παπαστράτος και το Αγρίνιο: Ένα πορτρέτο, ο καπνός και η μνήμη της πόλης…

 Γράφει η Μαρία Ν. Αγγέλη

«O Παπαστράτος και το Αγρίνιο: Ένα πορτρέτο, ο καπνός και η μνήμη της πόλης…», φέρει τον τίτλο άρθρο της Μαρίας Ν. Αγγέλη, το οποίο αναδεικνύει τη στενή σχέση της οικογένειας Παπαστράτου με το Αγρίνιο.....

Φέτος (2026) για τα 100 χρόνια του Παναιτωλικού Γυμναστικού Φιλεκπαιδευτικού Συλλόγου διοργανώθηκε επετειακή Έκθεση στη Δημοτική Πινακοθήκη Αγρινίου.

Ανάμεσα στα σημαντικά εκθέματα, ξεχωρίζει ένα πορτρέτο του Ευάγγελου Παπαστράτου. Δεν είναι απλώς μια προσωπογραφία. Είναι ένα παράθυρο που ανοίγει σε μια ολόκληρη εποχή, τη χρυσή εποχή του Καπνού.

Το πορτρέτο φιλοτέχνησε ο ζωγράφος Γιάννης Μόραλης και αποτελεί δωρεά του εγγονού του, Δημητρίου Γκέρτσου στον Δήμο Αγρινίου. Με το πορτρέτο αυτό επανέρχεται στο προσκήνιο ο άνθρωπος που ταύτισε το όνομά του με τον Καπνό και τη διαμόρφωση της Καπνούπολης, όπως σωστά χαρακτηρίστηκε το Αγρίνιο. Η καλλιέργεια και η επεξεργασία του καπνού στις καπναποθήκες διαμόρφωσαν την οικονομία, την κοινωνική διαστρωμάτωση, την καθημερινότητα και τον πολιτισμό της πόλης. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο αναδείχτηκαν ισχυρές οικογένειες καπνεμπόρων με σημαντικότερη την οικογένεια Παπαστράτου, «τους Παπαστραταίους», όπως λένε οι Αγρινιώτες.

Ο Ευάγγελος Παπαστράτος, μαζί με τα αδέλφια του, Επαμεινώνδα, Ιωάννη και Σωτήριο, συνέβαλε καθοριστικά στη δημιουργία μιας από τις πιο ισχυρές καπνεμπορικές και καπνοβιομηχανικές δραστηριότητες στην Ελλάδα του 20 ου αιώνα. Από το Αγρίνιο έως τον Πειραιά και τις Διεθνείς αγορές, το όνομα Παπαστράτος έγινε συνώνυμο της επιχειρηματικής εξωστρέφειας και επιτυχίας. Ο Ευάγγελος, «το φτωχόπαιδο από το Αγρίνιο έγινε ο άρχοντας των καπνών»! (Βλέπετε: Αγγέλη Μαρία, «Το φτωχόπαιδο που έγινε άρχοντας των καπνών- Ευάγγελος Παπαστράτος», περ. Ρίζα Αγρινιωτών, τχ. 66, 2007).

Η οικογένεια Παπαστράτου έκανε μεγάλες δωρεές στον γενέθλιο τόπο. Ενδεικτικά αναφέρω: Παπαστράτειο Δημοτικό Πάρκο Αγρινίου, Παπαστράτεια Εκπαιδευτήρια, Παπαστράτειος Δημοτική Βιβλιοθήκη Παπαστράτειο Αρχαιολογικό Μουσείο, Παπαστράτειο Μέγαρο Αγρινίου, Καπναποθήκες Παπαστράτου, παλιές και νεότερες, Ηλεκτρική Εταιρεία, Γηροκομείο Αγρινίου κ.ά. (Αναλυτικά βλέπετε: Μαρία Ν. Αγγέλη, «ΟΙ ΔΩΡΕΕΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΠΑΠΑΣΤΡΑΤΟΥ ΣΤΟ ΑΓΡΙΝΙΟ»: https://www.epoxi24.gr/scriptum209.htm).

Κάποτε, ένας επισκέπτης στο Αγρίνιο, κατά την ξενάγησή του στην πόλη, επηρεασμένος από τις πολλές δωρεές, είπε: «Παπαστρατούπολη(!) θα έπρεπε να ονομάζεται η πόλη σας».

Η ιστορία του καπνού δεν είναι μόνο ιστορία καπνεμπόρων και καπνοβιομηχάνων. Είναι και ιστορία καπνοκαλλιεργητών και καπνοφυτισσών, καπνεργατών και καπνεργατριών, αποθηκών, σωματείων και απεργιών. Δίπλα στον Παπαστράτο, στην άλλη πλευρά της αίθουσας υπάρχει η εικόνα των παλιών καπναποθηκών. Το «σαλόνι» όπου εργάζονταν δεκάδες καπνεργάτριες στη διαλογή και επεξεργασία του καπνού. Μια καθημερινότητα που σημάδεψε το Αγρίνιο και τον κόσμο του.

Οι καπναποθήκες του Αγρινίου υπήρξαν χώροι σκληρής εργασίας αλλά και διεκδικήσεων. Σε μια αίθουσα της Δημοτικής Πινακοθήκης εκτίθεται και το πορτρέτο της Βασιλικής Γεωργαντζέλη, της καπνεργάτριας η οποία σκοτώθηκε στη μεγάλη καπνεργατική απεργία του 1926.

Το πορτέτο του Παπαστράτου ως σύμβολο

Το πορτρέτο του Ευάγγελου Παπαστράτου το οποίο εκτίθεται στη ΔΠΑ δεν αποτυπώνει απλώς τα χαρακτηριστικά ενός ώριμου άνδρα. Συμβολίζει μια ολόκληρη ιστορική περίοδο, κατά την οποία το Αγρίνιο βρέθηκε στο επίκεντρο της ελληνικής οικονομίας. Η δωρεά στον Δήμο Αγρινίου, αποτελεί συνέχεια των δωρεών της οικογένειας προς την πόλη καταγωγής της, αλλά λειτουργεί και ως πράξη μνήμης. Μια υπενθύμιση της ταυτότητας της Καπνούπολης. Μια ανατροφοδότηση της συλλογικής μνήμης…

Ο Ευάγγελος Παπαστράτος στέκεται ήσυχα, σχεδόν διακριτικά, σα να μη θέλει να τραβήξει την προσοχή. Μια ηρεμία που δεν επιδιώκει να εντυπωσιάσει. Αυτή η στάση μοιάζει να ταιριάζει με όσα σημειώνει ο εγγονός του Δημήτριος Γκέρτσος, σε επιστολή την οποία έστειλε στον κ. Χρήστο Γαρουφαλή, Καλλιτεχνικό Διευθυντή της ΔΠΑ, ότι ίσως ο παππούς του δεν θα ένιωθε άνετα να φιγουράρει σε πορτρέτο έκθεσης:

«[…] O παππούς μου θα ήταν περήφανος να έβλεπε το έργο που έχει επιτευχθεί στην Δημοτική Πινακοθήκη Αγρινίου κι ακόμη περισσότερο για τη σημερινή έκθεση, ιδιαίτερα για την αναφορά στον καπνό που υπήρξε τόσο σημαντικό κομμάτι της ζωής του. Όπως γράφει ο ίδιος στο βιβλίο του, έμαθε πολλά από τις τέχνες που τον εντυπωσίασαν, όταν πρωτοπήγε από το Αγρίνιο στο εξωτερικό.

Ίσως να μην του άρεσε να φιγουράρει σε πορτραίτο έκθεσης, διότι ήταν σεμνός άνθρωπος, αλλά είμαι σίγουρος ότι θα ήταν ευτυχής που είναι ανάμεσα στους Αγρινιώτες που τόσο αγαπούσε….».

Αυτό το πορτρέτο δύσκολα το προσπερνάει ένας επισκέπτης της Έκθεσης. Ίσως γιατί δε βλέπει μόνο τη μορφή ενός ανθρώπου. Βλέπει πίσω της, μια καπναποθήκη και τους ανθρώπους του καπνού. Η ζωή στο Αγρίνιο οργανωνόταν γύρω από τον καπνό, στα χωράφια, στις αποθήκες, στους δρόμους, στα σπίτια. Η μυρωδιά του καπνού ήταν διάχυτη παντού: στους χώρους, στα ρούχα, στον αέρα της πόλης.

Μπροστά στο πορτρέτο του Παπαστράτου, αυτή η μυρωδιά μοιάζει να επιστρέφει. Σαν να ανοίγει, η μεγάλη πόρτα της παλιάς καπναποθήκης που χτίστηκε στο κέντρο της πόλης, λίγα μέτρα πιο κάτω από το Δημαρχείο.

Από την έρευνά μου, κατά την εκπόνηση της Διδακτορικής διατριβής μου με θεματική τον Καπνό και τις αφηγήσεις παλιών καπνεργατριών και καπνεργατών που κατέγραψα, γνωρίζω ότι πολλοί άνθρωποι ευγνωμονούν την οικογένεια Παπαστράτου. Αναφέρονταν με εκτίμηση και σεβασμό στην οικογένεια. Οι ενδεικτικές φράσεις: «από τον Παπαστράτο έφαγε ψωμί η φτώχεια»! και «Άγιο το χώμα τους»! δηλώνουν την ευγνωμοσύνη των ανθρώπων προς τους εργοδότες τους.

Το πορτρέτο του Παπαστράτου στην Έκθεση λειτουργεί ως γέφυρα με την εποχή που το Αγρίνιο ζούσε από τον καπνό. Το πορτρέτο αυτό δεν είναι εικόνα ενός ανθρώπου. Είναι Μνήμη, Καπνός, Ευγνωμοσύνη!

Εικόνα: Μαθητές και μαθήτριες του Αγρινίου επισκέφτηκαν τη ΔΠΑ, γνώρισαν και «συνομίλησαν» με τον «παππού» Παπαστράτο!

sinidisi.