Στις γυναίκες της Κατοχής Οινιαδών από τον 20ό αιώνα
έως σήμερα είναι αφιερωμένο το άρθρο της Δρ
Κοινωνικής Λαογραφίας, Μαρίας Ν. Αγγέλη....
Όταν μιλάμε για την ιστορία ενός τόπου, συνήθως αναζητάμε τα μεγάλα γεγονότα, τους ήρωες, τις οικονομικές και πολιτικές εξελίξεις. Υπάρχει όμως και μια άλλη ιστορία, λιγότερο ορατή, αλλά πολύ σημαντική: η ιστορία της καθημερινής ζωής. Μια ιστορία που δεν γράφτηκε πάντα στα βιβλία, αλλά χαράχτηκε στον μόχθο των ανθρώπων, στις συνήθειές τους, στις μνήμες τους και στις εμπειρίες που πέρασαν από γενιά σε γενιά.
Στην αγροτική κοινωνία της Κατοχής, μεγάλο μέρος αυτής της καθημερινής ζωής στηρίχτηκε στην εργασία των γυναικών. Η Κατοχή, όπως γνωρίζετε, συνδεδεμένη γεωγραφικά με τον Αχελώο και τον εύφορο κάμπο των Οινιαδών, ανέπτυξε μια κοινωνία στην οποία η γεωργία και η κτηνοτροφία αποτελούσαν βασικούς άξονες της ζωής.
Ο Κατοχιανός Γιώργος Ρόμπολας, σε μια συνέντευξη, περιγράφοντας την κοινωνία των παιδικών του χρόνων, αναφέρει ότι περίπου το 95% του πληθυσμού ήταν αγρότες και κτηνοτρόφοι. Αναφέρεται σε ανθρώπους της βιοπάλης, οι οποίοι από το πρωί ως το βράδυ βρίσκονταν στην ύπαιθρο για να εξασφαλίσουν τον επιούσιο. Αναφέρει επίσης, τους εποχικούς Επτανήσιους εργάτες που έρχονταν για τα σιτηρά, τα φασόλια, το καλαμπόκι και τους αμπελώνες της Κατοχής.
Μέσα σ’ αυτή την κοινωνία η γυναίκα ήταν μέρος της παραγωγικής οικογένειας. Συμμετείχε στις αγροτικές εργασίες, ιδιαίτερα στις εποχικές και απαιτητικές περιόδους, και ταυτόχρονα είχε την ευθύνη του σπιτιού. Επίσης, ήταν φορέας γνώσης και πολιτισμού.
Η αμπελουργική παράδοση της Κατοχής είναι μεγάλη και ισχυρή. Η παραγωγή κρασιού ήταν σημαντική. Μάλιστα το κρασί από την περιοχή Αμπέλια αναφέρεται ως βραβευμένο στην Έκθεση Θεσσαλονίκης το 1936.
Στον κύκλο του αμπελιού η γυναίκα, η «κυρά των αμπελιών», συμμετείχε ουσιαστικά. Ιδιαίτερα στις εποχικές εργασίες, όπως ο τρύγος, η εργασία της γυναίκας ήταν αναπόσπαστο κομμάτι της οικογενειακής παραγωγής. Η συγκομιδή των σταφυλιών κινητοποιούσε ολόκληρη την οικογένεια. Η γυναίκα πρωταγωνιστούσε. Υπάρχει καταγεγραμμένη προφορική μαρτυρία Κατοχιανής γυναίκας, γεννημένης το 1915, η οποία αναφέρεται στις εργασίες που απαιτεί η καλλιέργεια και παραγωγή του αμπελιού.
Επέλεξα ένα ενδεικτικό απόσπασμα το οποίο αναφέρεται στον τρύγο. Είναι στο τοπικό ιδίωμα. Ας το «ακούσουμε»: «Απ’ του βράδ’ συγκεντρώνουμι τα καλάθια κι τς κόφις κι τ’ άλουγα π’ θα τα κβαλήσνη. Του προυί μαζώναμαστι ούλοι οι συγγινείς ή οι γειτόν’ πόχουμι κανουσίσ’ να τρυγήσουμι βουηθητικά κι ξικνάμι για ταμπέλια. Γένητι πόλεμους σουστός.Τρυγάμι κι ρίχνουμι στα καλάθια.
Έξ καλάθια γιουμίζνη ένα φόρτουμα, άμα είνι μιγάλις οι κόφις. Αφού φκιάσουμι τα φουρτώματα ξικνάμι για του χουριό, οι άντρες σέρνουντας τάλουγα. Ηκεί τ’ αδιάζνη καταγή κατώχουμα. Κι ημείς μέχρι να γυρίσνη έχουμι τα καλάθια μας γιουμάτα.
Όταν τηλειώσουμι αν προυφτάσουμι ηκείν’ τ’ μέρα τα πατάμι. Έχουμι τ’ κάδ’ κι τ’ πατητήρα[…]».
«Το καλοκαίρι όλο το χωριό ήταν στον κάμπο για κάνα δίμηνο για το μάζεμα των φασολιών και έμειναν εκεί και κοιμόντουσαν στις κουνουπιέρες. Τότε υπήρχαν τα κάρα και δεν ήταν εύκολο να πηγαινοέρχονται, το μάζεμα γινόταν ολονυκτία με λυχνάρια και λάμπες και παραμόνευε ο κίνδυνος του δαγκώματος των φιδιών και σκορπιών και το πρωί με την δροσιά τα φόρτωναν και τα έριχναν στο αλώνι για να αλωνιστούν[…]». https://katochinews.blogspot.com/2016/10/blog-post_18.html?utm_source=chatgpt.com
Η μαρτυρία αυτή μας μεταφέρει στον κάμπο της Κατοχής και μας κάνει να αισθανθούμε τον μόχθο των ανθρώπων. Η διαμονή στον κάμπο το καλοκαίρι, ο ύπνος στις κουνουπιέρες για να προστατευτούν από τα σμήνη κουνουπιών, και το μάζεμα των φασολιών τη νύχτα φανερώνουν τις δύσκολες συνθήκες αλλά και τη συλλογικότητα μιας άλλης εποχής.
Είναι μια ζωντανή εικόνα της αγροτικής ζωής και της καθημερινότητας των ανθρώπων της Κατοχής.
Προφορικές μαρτυρίες που συγκέντρωσα μας δείχνουν και τον καθημερινό μόχθο των γυναικών του κάμπου: «Πονούσε η μέση, τα πόδια, τα χέρια, τα μάτια, όλα πονούσαν, από το σκύψιμο στο ξερίζωμα των φασολιών», αφηγείται η κυρία Μαρία, η οποία ως παιδί συμμετείχε στην αγροτική εργασία.
«Ξεσπιτώνομασταν για τα φασόλια!» μου είπε χαρακτηριστικά μια άλλη γυναίκα. Μια απλή φράση, αλλά πίσω της κρύβεται μια ολόκληρη εμπειρία. Η απομάκρυνση από το σπίτι, η παραμονή στον κάμπο, η σκληρή εργασία, η φροντίδα της οικογένειας κάτω από δύσκολες συνθήκες.
«Έφεγγε ο κάμπος από τα γαζολίνια, λες κι ήταν Ανάσταση!», αναφέρει με νοσταλγία η κυρία Φλώρα.
«Με τ’ φασλουκαλλιέργεια πήραμε λεφτά, πήραμε ανάσα!», λέει με χαρά η κυρία Γιαννούλα.
«Την ημέρα κάναμε φραγκιάτες για ίσκιο και το απόγευμα είχαμε τις κουνουπιέρες, τις κρεβατοκάμαρες ας τις πούμε», θυμάται η κ. Μαρία.
Οι γυναίκες επίσης, έστηναν ένα πρόχειρο παραγώνι στην άκρη του χωραφιού για την παρασκευή του φαγητού της οικογένειας, αξιοποιώντας τα προϊόντα παραγωγής τους.
«Φραγκιάτες», «κουνουπιέρες», «παραγώνια», τρεις λέξεις οι οποίες αποδίδουν την επινοητικότητα του κόσμου της εργασίας, και κυρίως των γυναικών, προκειμένου να αντιμετωπίσουν τις δύσκολες συνθήκες διαμονής στον κάμπο. Οι αυτοσχέδιες αυτές κατασκευές, μια ιδιότυπη αρχιτεκτονική επιβίωσης, αποτελούν μικρές ψηφίδες της τοπικής ιστορίας της Κατοχής.
Η γυναίκα ως φορέας πολιτισμού
Υπάρχει όμως και η άλλη πλευρά της γυναικείας παρουσίας στην κοινωνία της Κατοχής, η οποία δεν αφορά στην παραγωγή αλλά στη μνήμη. Οι γυναίκες συμμετείχαν αποφασιστικά στη διατήρηση της προφορικής παράδοσης.
Υπάρχουν δυο λαογραφικές καταγραφές οι οποίες πραγματοποιήθηκαν στην Κατοχή το 1969, από τις ερευνήτριες Παρασκευή Ράπτη και Ελευθερία Μπέτσου. Πρόκειται για επιτόπιες έρευνες καταγραμμένες σήμερα στο αποθετήριο του ΕΚΠΑ. Η αξία αυτών των καταγραφών είναι ότι μας φέρνουν πολύ κοντά στην καθημερινή ζωή των ανθρώπων της Κατοχής, σε μια εποχή κατά την οποία ο παραδοσιακός τρόπος ζωής βρισκόταν ακόμη σε λειτουργία.
Μέσα σ’ αυτόν τον κόσμο, η γυναίκα ήταν ένας από τους βασικούς φορείς της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς. Χωρίς βιβλία και χωρίς επίσημες καταγραφές, κρατούσαν ζωντανή τη μνήμη του τόπου και την περνούσαν από γενιά σε γενιά. Η μάνα και η γιαγιά μετέφεραν στα 6 παιδιά και στα εγγόνια νανουρίσματα, τραγούδια, μύθους, παροιμίες, έθιμα και πρακτικές γνώσεις. Σημαντικές ήταν οι τελετουργίες του γάμου, της γέννησης και του θανάτου.
Ιδιαίτερη θέση σε αυτή την παράδοση είχαν τα μοιρολόγια και οι μοιρολογίστρες. Η γυναίκα μοιρολογίστρα δημιουργούσε μια ιδιαίτερη μορφή προφορικής ποίησης στην οποία κατέγραφε, με το δικό της τρόπο, τη ζωή του νεκρού, τη θέση του μέσα στην οικογένεια και την κοινότητα.
Το μοιρολόι αποτελούσε κύριο μέσο θρήνου και πένθους του νεκρού, κατά την διάρκεια της κήδευσης, στα μνημόσυνα και καθ’ όλη τη διάρκεια του πένθους. Ο θρήνος στην Κατοχή και στα χωριά του Ξηρομέρου ήταν αποκλειστικά γυναικεία υπόθεση. Η Κατοχή μέχρι το 1997 ανήκε διοικητικά στην επαρχία Βονίτσης και Ξηρομέρου.
Θα σας παρουσιάσω ένα μοιρολόγι που υπάρχει σε καταγραφή του 1969. Το ίδιο περίπου κατέγραψα και η ίδια, πριν από χρόνια, στον τόπο καταγωγής μου τον Μαχαιρά Ξηρομέρου. Ας ακούσουμε τους στίχους του, κρατώντας για λίγο τη σκέψη μας σε εκείνες τις μαυροντυμένες γυναίκες που με τη φωνή τους έδιναν μορφή στον πόνο και τον μετέτρεπαν σε ποίηση.
Αλλαγές και συνέχειες
Στην Κατοχή του Μεσολογγίου, όπως και σε πολλές αγροτικές περιοχές, στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα, η αγροτική κοινωνία μεταβάλλεται. Η αγροτική Κατοχή πέρασε από την παραδοσιακή στη μηχανοποιημένη γεωργία.
Παράλληλα η εκπαίδευση άνοιξε για τις γυναίκες δρόμους τους οποίους οι προηγούμενες γενιές δεν είχαν. Η κόρη της αγρότισσας μπορούσε πλέον να σπουδάσει, να αποκτήσει ένα επάγγελμα, να διαμορφώσει διαφορετικά τη ζωή της.
Στην αυγή του 21 ου αιώνα (το 2006) στην Κατοχή έγινε επέκταση στην ήδη γνωστή καλλιέργεια εσπεριδοειδών. Ο ευλογημένος κάμπος των Οινιαδών, η «γη της Επαγγελίας», ευνοεί τις καλλιέργειες πορτοκαλιών, μανταρινιών, λεμονιών κ.λπ. Γέμισε ο κάμπος περιβόλια, με εξαιρετικής ποιότητας προϊόντα, τα οποία συγκαταλέγονται ανάμεσα στα σημαντικότερα εξαγώγιμα αγροτικά αγαθά της χώρας μας. Η σημασία της καλλιέργειας των εσπεριδοειδών για την περιοχή αναδείχθηκε και μέσα από τοπικές πρωτοβουλίες. Το 2019 πραγματοποιήθηκε η πρώτη Εσπερίδα Οινιαδών, αφιερωμένη κυρίως στην καλλιέργεια του πορτοκαλιού και του μανταρινιού. Στις 14 Μαρτίου 2026 πραγματοποιήθηκε, επίσης, στο Νεοχώρι το πρώτο Φεστιβάλ Πορτοκαλιού, αναδεικνύοντας τη σημασία αυτού του προϊόντος για την τοπική οικονομία και την ταυτότητα της περιοχής.
Πίσω, όμως, από την ανάπτυξη αυτής της καλλιέργειας βρίσκεται και η εργασία των ανθρώπων της περιοχής. Ελάχιστες γυναίκες, όπως προκύπτει από προφορικές πηγές, συμμετέχουν στη φροντίδα των περιβολιών σήμερα. Πολλές όμως εργάζονται στη διαλογή και συσκευασία των εσπεριδοειδών: πορτοκαλιών, μανταρινιών κ.λπ.
Άλλαξαν τα εργαλεία, άλλαξαν οι καλλιέργειες, άλλαξαν οι συνθήκες εργασίας. Η γυναικεία παρουσία, όμως, εξακολούθησε να αποτελεί μέρος της παραγωγικής ζωής της Κατοχής. Από τον κάμπο των φασολιών και των αμπελιών, η γυναίκα πέρασε και στους σύγχρονους χώρους διαλογής και συσκευασίας των αγροτικών προϊόντων.
«Είναι εποχική δουλειά, ξεκινάει από τον Σεπτέμβρη μήνα μέχρι τέλος του Μάη. Έχει ορθοστασία και κούραση, αλλά πολύ καλές συνθήκες και καλά αφεντικά. Και παίρνουμε πολύ καλό μεροκάματο. Πάμε με χαρά στη δουλειά μας!», λέει, με ικανοποίηση, η Μαρία η οποία εργάζεται σε Συσκευαστήριο της περιοχής.
Το κλάδεμα και τη συγκομιδή των περιβολιών αναλαμβάνουν άνδρες ντόπιοι, αλλά κυρίως αλλοδαποί εργάτες Αλβανοί, Πακιστανοί, Ινδοί. Οι γυναίκες επίσης, αξιοποιούν την εμπειρία και τη δημιουργικότητά τους παρασκευάζοντας γλυκά, μαρμελάδες, λικέρ και άλλα προϊόντα.
Σήμερα (2026) η γυναίκα της Κατοχής ζει σε έναν κόσμο με διαφορετικές ανάγκες, διαφορετικά εργαλεία και πολύ περισσότερες επιλογές. Μπορεί να συμμετέχει στην αγροτική παραγωγή αλλά ταυτόχρονα να έχει μια άλλη επαγγελματική ιδιότητα, να μορφώνεται, να συμμετέχει στους θεσμούς και στους συλλόγους, να έχει δημόσια παρουσία. Η ίδια η Κατοχή έχει αλλάξει και μαζί της έχει αλλάξει και η θέση της γυναίκας μέσα στην τοπική κοινωνία.
Υπάρχουν όμως και στοιχεία συνέχειας: Η φροντίδα της οικογένειας εξακολουθεί να αποτελεί σημαντικό μέρος της γυναικείας εμπειρίας. Η σημερινή Κατοχιανή καλείται να ανταποκριθεί ταυτόχρονα στην επαγγελματική, οικογενειακή και κοινωνική ζωή της.
Η γυναίκα της Κατοχής του 20 ου αιώνα δημιούργησε μέσα στις δυνατότητες και τους περιορισμούς της εποχής της. Η γυναίκα του 21 ου αιώνα έχει άλλες δυνατότητες και άλλες ευθύνες…
«Εμείς σταθήκαμε στο ύψος της ζωής και στο ύψος των περιστάσεων!», λέει με αυτοεκτίμηση, μια υπερήλικη Κατοχιανή. «Οι νέες σήμερα ζούνε διαφορετικά, δεν έχουν τις φασλουκαλλιέργειες…», συμπληρώνει η ίδια.
Κλείνοντας, θέλω να απευθυνθώ σε εσάς, κυρίες του Συλλόγου «Αλθαία». Eσείς δεν ζείτε τη ζωή εκείνων των γυναικών στις οποίες αναφερθήκαμε, αλλά κρατάτε κάτι πολύ σημαντικό από την παρακαταθήκη τους: το ενδιαφέρον για τον τόπο και τους ανθρώπους του και τη διάθεση να διατηρείται ζωντανή η μνήμη. Η σημερινή εκδήλωση αυτό φανερώνει. Γιατί η ιστορία ενός τόπου δεν είναι μόνο τα γεγονότα του παρελθόντος, αλλά και οι άνθρωποι που τη δημιούργησαν και η μνήμη που αφήνουν στις επόμενες γενιές.
Σας ευχαριστώ που μου δώσατε την ευκαιρία να τιμήσουμε μαζί σήμερα τις γυναίκες της Κατοχής!
Ευχαριστώ πολύ και όλους εσάς για την προσοχή σας!
ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Το παρόν κείμενο εκφωνήθηκε από τη γράφουσα σε εκδήλωση «Γιορτή Αγρότισσας: Τιμώντας τη γυναίκα της γης» η οποία πραγματοποιήθηκε στην Κατοχή, στις 15 Νοεμβρίου 2026, 11:30 π.μ. στο Κτήριο Συγγρού. Την Εκδήλωση διοργάνωσε ο Σύλλογος Γυναικών Κατοχής «Αλθαία» με την υποστήριξη της Επιτροπής Ισότητας Φύλων Δυτικής Ελλάδας και της Περιφέρειας Δυτικής Ελλάδας.
Πολύτιμη για τη διατήρηση της μνήμης ήταν η βοήθεια κάποιων γυναικών από την Κατοχή οι οποίες μου αφηγήθηκαν, με προθυμία, τη βιωμένη εμπειρία τους στον εύφορο κάμπο των Οινιαδών. Ευχαριστώ θερμά τις κυρίες: Φλώρα Ρόμπολα, Γιαννούλα Ρόμπολα, Μαρία Κοκοτού, Ιωάννα Διαμάντη, Μαρία Καραδήμα – Κάλλη και την Πρόεδρο του Συλλόγου Γυναικών «Αλθαία», Βάσια Γκασούκα.
Ευχαριστώ πολύ και τους Συλλόγους Γυναικών της ευρύτερης περιοχής για τα πλούσια εδέσματα τα οποία πρόσφεραν, με μεγάλη χαρά, σε όλους τους παρευρισκόμενους!
Φωτογραφίες:

H κ. Aμαλία Βούλγαρη, Περιφερειακή Σύμβουλος Αιτωλοακαρνανίας και Πρόεδρος
Επιτροπής Ισότητας Φύλων Δυτικής Ελλάδας με την κ. Μαρία Ν. Αγγέλη, Φιλόλογο και
Διδάκτορα Κοινωνικής Λαογραφίας. Κατοχή Μεσολογγίου, 15/11/2026.

Η Πρόεδρος του Συλλόγου Γυναικών Σταμνάς «Η Αγία Αγάθη» κ. Γεωργία Κορδόση με την ομιλήτρια κ. Μαρία Ν. Αγγέλη. Κτήριο Συγγρού, 15-11-2026







Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου
Τι λες γι αυτό αγαπητό Ξηρόμερο