Η αόρατη ανισότητα: Πόσο κοστίζει να ζεις μακριά από τις ευκαιρίες;

Του Θωμά Στάππα

Δύο νέοι άνθρωποι έχουν το ίδιο πτυχίο, παρόμοιες ικανότητες και την ίδια διάθεση να προχωρήσουν στη ζωή τους. Ο ένας ζει στην Αθήνα, ο άλλος στο Ξηρόμερο...

Ο πρώτος έχει πρόσβαση σε περισσότερες επιχειρήσεις, επαγγελματικές επιλογές και δυνατότητες εξέλιξης. Ο δεύτερος, για να διεκδικήσει αντίστοιχες ευκαιρίες, μπορεί να χρειαστεί να μετακινηθεί ή ακόμη και να εγκαταλείψει τον τόπο του.

Δεν πρόκειται απαραίτητα για διαφορά προσόντων ή προσπάθειας. Πρόκειται για μια μορφή ανισότητας που συχνά παραμένει στο περιθώριο της δημόσιας συζήτησης.

Μια οικονομία με μεγάλες γεωγραφικές διαφορές

Σύμφωνα με τα στοιχεία της Eurostat, το 2023 το κατά κεφαλήν ΑΕΠ στην Αιτωλοακαρνανία ήταν 14.100 ευρώ, έναντι 29.732 ευρώ στην Αττική. Δηλαδή, λιγότερο από το μισό.

Οι αριθμοί αποτυπώνουν μια σημαντική διαφορά στην οικονομική δραστηριότητα που παράγεται ανά κάτοικο.

Η συγκέντρωση επιχειρήσεων, επενδύσεων και εξειδικευμένων θέσεων εργασίας στα μεγάλα αστικά κέντρα δεν είναι ελληνική ιδιαιτερότητα. Συμβαίνει σε πολλές οικονομίες, καθώς οι μεγάλες πόλεις προσφέρουν περισσότερες υποδομές, μεγαλύτερες αγορές και πρόσβαση σε ανθρώπινο δυναμικό.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν αυτή η συγκέντρωση περιορίζει υπερβολικά τις επιλογές όσων ζουν έξω από τα μεγάλα αστικά κέντρα.

Ένας νέος που φεύγει από την περιφέρεια για να σπουδάσει ή να εργαστεί μπορεί να μη γυρίσει ποτέ. Όχι επειδή δεν θέλει, αλλά επειδή δεν βρίσκει αντίστοιχες επαγγελματικές δυνατότητες.

Η περιφέρεια δεν χάνει μόνο πληθυσμό. Χάνει ανθρώπινο δυναμικό, παραγωγικές δυνατότητες και μέρος των προϋποθέσεων για τη μελλοντική της ανάπτυξη.

Υπάρχει όμως και μια άλλη διάσταση αυτής της ανισότητας.

Ας σκεφτούμε μια οικογένεια που ζει σε μια μικρή πόλη της ελληνικής περιφέρειας, όπως είναι το Ξηρόμερο.

Για μια εξειδικευμένη ιατρική εξέταση θα χρειαστεί να μετακινηθεί σε άλλη πόλη. Αυτό σημαίνει έξοδα μεταφοράς, πιθανή διαμονή, απουσία από την εργασία και συχνά την ανάγκη συνοδείας από δεύτερο πρόσωπο.

Για τις σπουδές ενός παιδιού απαιτείται η συντήρηση δεύτερου νοικοκυριού.

Αντίστοιχα, μια μικρή επιχείρηση της περιφέρειας μπορεί να επιβαρύνεται περισσότερο για μεταφορές, εξειδικευμένες υπηρεσίες και πρόσβαση σε νέες αγορές.

Αυτό είναι το κόστος της γεωγραφικής απόστασης.

Και δεν επιβαρύνει όλους το ίδιο.

Μια οικογένεια με υψηλότερο εισόδημα μπορεί ευκολότερα να καλύψει το κόστος μετακίνησης ή εκπαίδευσης. Μια οικογένεια με περιορισμένους οικονομικούς πόρους μπορεί να αναγκαστεί να εγκαταλείψει μια επιλογή.

Έτσι, η γεωγραφική ανισότητα ενισχύει και την οικονομική ανισότητα.

Η συνεχής συγκέντρωση δραστηριοτήτων στα μεγάλα αστικά κέντρα δημιουργεί, ωστόσο, προβλήματα και στην αντίθετη πλευρά.

Η Αθήνα προσφέρει περισσότερες επαγγελματικές επιλογές, αλλά ταυτόχρονα αντιμετωπίζει αυξημένο κόστος κατοικίας, κυκλοφοριακή συμφόρηση και σημαντική πίεση στις υποδομές της.

Ένας νέος μπορεί να μετακινηθεί στην πρωτεύουσα για έναν καλύτερο μισθό, αλλά να διαπιστώσει ότι ένα μεγάλο μέρος της αύξησης απορροφάται από το ενοίκιο και τις καθημερινές δαπάνες.

Η οικονομική συγκέντρωση δημιουργεί, επομένως, ένα διπλό πρόβλημα.

Από τη μία πλευρά, περιοχές που χάνουν πληθυσμό και παραγωγική δραστηριότητα. Από την άλλη, αστικά κέντρα που συγκεντρώνουν περισσότερους ανθρώπους και ανάγκες από όσες μπορούν εύκολα να εξυπηρετήσουν οι διαθέσιμες υποδομές.

Η ισόρροπη περιφερειακή ανάπτυξη δεν αφορά, λοιπόν, μόνο τους κατοίκους της περιφέρειας. Αφορά και την ποιότητα ζωής στα μεγάλα αστικά κέντρα, τη συνολική παραγωγικότητα και την καλύτερη αξιοποίηση των δυνατοτήτων της χώρας.

Η αντιμετώπιση αυτών των ανισοτήτων δεν σημαίνει ότι κάθε πόλη πρέπει να αποκτήσει πανεπιστήμιο, νοσοκομείο υψηλής εξειδίκευσης ή τις ίδιες επαγγελματικές δυνατότητες με την Αθήνα.

Αυτό ούτε ρεαλιστικό είναι ούτε απαραίτητα αποτελεσματικό.

Χρειάζεται όμως να αλλάξουμε τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε και αξιολογούμε την περιφερειακή ανάπτυξη.

Πόσος χρόνος απαιτείται για την πρόσβαση σε εξειδικευμένη ιατρική φροντίδα; Πόσες ποιοτικές θέσεις εργασίας δημιουργούνται σε μια περιοχή; Πόσο κοστίζει σε μια οικογένεια η εκπαίδευση των παιδιών της; Πόσο εύκολα μπορεί μια τοπική επιχείρηση να αποκτήσει πρόσβαση σε νέες αγορές;

Αυτά είναι αποτελέσματα που μπορούν να μετρηθούν.

Η τεχνολογία μπορεί να βοηθήσει ουσιαστικά. Η τηλεϊατρική, η εξ αποστάσεως εργασία, η ψηφιακή εκπαίδευση και οι σύγχρονες δημόσιες υπηρεσίες μπορούν να μειώσουν την ανάγκη φυσικής μετακίνησης και να περιορίσουν ορισμένα μειονεκτήματα της απόστασης.

Αλλά η τεχνολογία δεν μπορεί να υποκαταστήσει τα πάντα.

Χρειάζονται αξιόπιστες μεταφορές, επαρκείς υπηρεσίες υγείας, σύγχρονες υποδομές και κυρίως μια οικονομική πολιτική που δημιουργεί παραγωγικές δραστηριότητες και θέσεις εργασίας στην περιφέρεια.

Χρειάζονται επίσης καλύτερες συνδέσεις ανάμεσα στα περιφερειακά αστικά κέντρα και στις μικρότερες πόλεις, ώστε οι δυνατότητες μιας περιοχής να μην περιορίζονται στα διοικητικά της όρια.

Το ζητούμενο δεν είναι να μοιράζουμε απλώς περισσότερους πόρους. Είναι να δημιουργούμε τις προϋποθέσεις ώστε οι άνθρωποι να έχουν περισσότερες πραγματικές επιλογές.

Το δικαίωμα να μπορείς να μείνεις

Η μετακίνηση είναι δικαίωμα και συχνά αποτελεί ευκαιρία για προσωπική και επαγγελματική εξέλιξη.

Δεν είναι, επομένως, στόχος να παραμένουν όλοι στον τόπο όπου γεννήθηκαν.

Υπάρχει όμως μεγάλη διαφορά ανάμεσα στο να επιλέγεις να φύγεις και στο να αισθάνεσαι ότι δεν μπορείς να κάνεις διαφορετικά.

Το πρόβλημα δεν είναι ότι οι άνθρωποι επιλέγουν να φύγουν. Είναι όταν δεν έχουν πραγματική δυνατότητα να μείνουν.

Γιατί η πραγματική ισότητα ευκαιριών δεν σημαίνει ότι όλοι πρέπει να ζούμε στον ίδιο τόπο ή να έχουμε ακριβώς τις ίδιες επιλογές.

Σημαίνει ότι ο τόπος όπου γεννηθήκαμε ή επιλέξαμε να ζήσουμε δεν πρέπει να καθορίζει σε τόσο μεγάλο βαθμό το μέλλον μας.

 

Ο Θωμάς Στάππας κατάγεται από την Λεπενού, με οικογενειακές ρίζες και στις Φυτείες. Είναι διπλωματούχος μηχανικός του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου και κάτοχος MBA από το Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Διαθέτει περισσότερα από 25 χρόνια εμπειρίας στον χώρο της τεχνολογίας και των τηλεπικοινωνιών, κατέχοντας θέσεις ευθύνης σε πολυεθνικό όμιλο εταιρειών.

Αρθρογραφεί για ζητήματα οικονομίας, κοινωνίας, τεχνολογίας και περιφερειακής ανάπτυξης.

Περισσότερα άρθρα και παρεμβάσεις του στο www.stappas.gr