ΠΑΝΟΣ ΧΟΛΗΣ …ΤΟ «ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ»

…ΤΟ «ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ»

Το «σύστημα» αποτελεί τον άμεσο και το «πρόγραμμα» τον έμμεσο καθοδηγητή της αυτοδιοίκησης.

Όταν το πρόγραμμα αποφασίζει για τον τόπο

Όταν η Αυτοδιοίκηση μπορεί να ενεργήσει, σχεδόν,  μόνο μέσα από τα προγράμματα που σχεδιάζονται από πάνω, παύει ουσιαστικά να είναι αυτοδιοίκηση. Δεν αποφασίζει η ίδια τι χρειάζεται ο τόπος. Περιμένει να δει τι χρηματοδοτείται....

  -Ακούμε και διαβάζουμε συνεχώς για καινούργια χρηματοδοτικά προγράμματα. Για μελέτες, αναπτυξιακά έργα, αναπλάσεις, κατασκευές, υποδομές και πολλά άλλα. Ακούμε για εκατομμύρια που διατίθενται, για στόχους, δικαιούχους και μεγάλες δυνατότητες.

Και μετά έρχονται οι παρουσιάσεις, οι ανακοινώσεις, οι φωτογραφίες, οι δηλώσεις, οι τυμπανοκρουσίες.

Ο κόσμος παρακολουθεί και, δικαιολογημένα, περιμένει. Περιμένει ότι κάτι θα αλλάξει στον τόπο του. Ότι ένα πρόβλημα χρόνων θα λυθεί, ότι μια υποδομή που λείπει θα γίνει, ότι το χωριό του θα αποκτήσει κάτι που πραγματικά χρειάζεται.

Μέχρι εδώ όλα καλά. Κάθε χρηματοδότηση που μπορεί να βοηθήσει έναν τόπο είναι ευπρόσδεκτη.

Υπάρχει όμως ένα ερώτημα που πρέπει κάποτε να τολμήσουμε να θέσουμε:

Ποιος αποφασίζει τελικά τι χρειάζεται ένας τόπος;

Εδώ, κατά τη γνώμη μου,  αρχίζει το πρόβλημα.

Τα περισσότερα προγράμματα σχεδιάζονται από πάνω. Από υπουργεία, υπηρεσίες, κεντρικούς μηχανισμούς, ευρωπαϊκές κατευθύνσεις και ανθρώπους που γνωρίζουν πολύ καλά να σχεδιάζουν χρηματοδοτικά εργαλεία, όπως συνηθίζεται να λέγονται.

Γνωρίζουν όμως πραγματικά τι χρειάζεται κάθε χωριό;

Γνωρίζουν ποιος δρόμος έχει γίνει επικίνδυνος, ποια γέφυρα περιμένει χρόνια αποκατάσταση, πού χρειάζεται αγροτική οδοποιία, ποιο δίκτυο έχει καταστραφεί, ποιος ελεύθερος χώρος θα μπορούσε να γίνει χρήσιμος στην κοινωνία;

Άλλο να γνωρίζεις έναν τόπο μέσα από έναν φάκελο και άλλο να ζεις την καθημερινότητά του.

Και το σημαντικότερο: πολλές φορές η ίδια η τοπική κοινωνία δεν έχει λόγο στον αρχικό σχεδιασμό. Ούτε ο δήμος έχει πραγματικά τη δυνατότητα να πει:

«Αυτές είναι οι δικές μας προτεραιότητες. Αυτά χρειαζόμαστε πρώτα».

Το πρόγραμμα έχει ήδη σχεδιαστεί για όλη την Ελλάδα. Έχει συγκεκριμένο αντικείμενο, προδιαγραφές, προϋπολογισμό και όρους, ίσως και αναδόχους.

Όλα είναι ίδια, σαν μια επιχείρηση franchise.

Το πρόγραμμα, δημιουργεί πόλεις franchise!

Και τότε συμβαίνει κάτι παράξενο:

Δεν προσαρμόζεται το πρόγραμμα στις ανάγκες του τόπου.
Προσαρμόζεται ο τόπος στο πρόγραμμα.

Ένας ποδηλατόδρομος μπορεί να είναι ένα πολύ σημαντικό έργο για μια μεγάλη αστική περιοχή. Σε ένα μικρό χωριό όμως, που πολλές φορές είναι λίγες εκατοντάδες μέτρα, ποια είναι η μεγαλύτερη ανάγκη;

Μπορεί να είναι ο ποδηλατόδρομος.

Μπορεί όμως να είναι ένας δρόμος που οδηγεί στις καλλιέργειες, στα ποιμνιοστάσια. Μια γέφυρα. Μια ασφαλτόστρωση. Ένα κατεστραμμένο δίκτυο. Η επισκευή ενός σχολείου. Ένας ελεύθερος χώρος για τα παιδιά, ένας δρόμος που οδηγεί σε μια παραλία.

Δεν λέω ότι οι αναπλάσεις, οι ποδηλατόδρομοι ή τα «έξυπνα παγκάκια» δεν χρειάζονται.

Λέω κάτι πολύ απλούστερο:

Τις προτεραιότητες ενός τόπου πρέπει πρώτα να τις αποφασίζουν οι άνθρωποί του, μαζί με τις τοπικές τους αρχές.

Και εδώ βρίσκεται, κατά τη γνώμη μου, η μεγάλη αδυναμία του σημερινού συστήματος.

Η Αυτοδιοίκηση έχει την ευθύνη απέναντι στους πολίτες της, αλλά δεν έχει πάντα τα εργαλεία και τους ελεύθερους πόρους για να αποφασίσει η ίδια πού πρέπει να κατευθυνθούν.

Γι' αυτό ακούμε συχνά από δημάρχους:

«Γι' αυτό που μου ζητάει η κοινωνία μου δεν υπάρχει χρηματοδοτικό πρόγραμμα».

Ή:

«Πώς να ανοίξω ή να ασφαλτοστρώσω τον δρόμο όταν δεν έχω χρήματα;»

Και πράγματι, έχουν δίκιο.

Γιατί η ανάγκη δεν δημιουργήθηκε επειδή άνοιξε ένα πρόγραμμα. Υπήρχε από πριν.

Κάποτε ζήτησα από έναν συμπαθή και δραστήριο αυτοδιοικητικό παράγοντα να εξετάσει μια συγκεκριμένη υποδομή σε ένα χωριό, που ήταν «στα μαύρα της τα χάλια».

«Το πρόγραμμα τελείωσε», μου είπε. «Δεν μπορούμε τώρα να το κάνουμε».

«Το καταλαβαίνω», του απάντησα. «Αλλά η υποδομή εξακολουθεί να χρειάζεται και το χωριό ερημώνει».

«Λυπάμαι», μου είπε. «Το πρόγραμμα τελείωσε. Όταν ξαναβγεί, να το δούμε».

Ήταν ειλικρινής. Ταυτόχρονα όμως ήταν και αδύναμος να επιβληθεί στο πρόβλημα με τη λύση του, αφού το σύστημα δεν του το επέτρεπε.

 Έχω πολλά τέτοια παραδείγματα, που μου μεταφέρουν και οι σύλλογοι μας.

Το πρόγραμμα τελείωσε. Η ανάγκη όμως όχι.

Κι όμως, στην πράξη, πολλές φορές αντιμετωπίζουμε τα πράγματα σαν να τελειώνει μαζί με το πρόγραμμα και το δικαίωμα μιας κοινωνίας να ζητά αυτό που χρειάζεται.

Έτσι φτάνουμε σε μια ακόμη μεγαλύτερη αντίφαση.

Δαπανούμε εκατοντάδες εκατομμύρια για έργα και παρεμβάσεις, αλλά βασικά προβλήματα πολλών τοπικών κοινωνιών παραμένουν. Είτε γιατί τελείωσε το πρόγραμμα είτε γιατί δεν έφτασαν τα χρήματα.

Αχ, αυτά τα χρήματα ποτέ δεν φτάνουν…

Έχουμε αναπλάσεις, αλλά όχι πάντα δρόμους.

Έχουμε όμορφες παρεμβάσεις, αλλά όχι πάντα βασικές υποδομές.

Έχουμε προγράμματα που είναι χρήσιμα, αλλά όχι απαραίτητα εκεί που υπάρχει η μεγαλύτερη ανάγκη.

Το ζήτημα δεν είναι να απορρίψουμε τα προγράμματα. Το ζήτημα είναι να δούμε αν υπηρετούν τον τόπο ή αν ο τόπος καλείται να υπηρετήσει το πρόγραμμα.

Και ο ρόλος του δημάρχου;

Δεν θέλω να αδικήσω τους δημάρχους. Έχουμε τους καλύτερους, που επέλεξε η κοινωνία και αγαπούν τον τόπο τους .

Ξέρουν τις ανάγκες των περιοχών τους καλύτερα από πολλούς. Πολλοί αγωνίζονται πραγματικά μέσα σε ένα δύσκολο  σύστημα και κάποιοι καταφέρνουν πολλά. Σίγουρα  υπάρχουν και αυτοδιοικητικοί που αντιστέκονται σε αυτό το σύστημα, με όποιο τίμημα.

Όμως υπάρχει και μια άλλη αλήθεια.

Το σύστημα δεν περιορίζει μόνο την Αυτοδιοίκηση. Την μαθαίνει και να λειτουργεί μέσα στους περιορισμούς του.

Ο δήμαρχος ξέρει ότι για ένα πρόγραμμα χρειάζεται την Περιφέρεια. Για μια άλλη υπόθεση το υπουργείο. Για μια έγκριση μια υπηρεσία. Για ένα έργο μια συγκεκριμένη πρόσκληση.

Και κάποια στιγμή μπορεί να σκεφτεί:

«Δεν συμφωνώ, αλλά δεν μπορώ να συγκρουστώ. Γιατί μετά μπορεί να χάσει ο τόπος μου».

Η σκέψη αυτή είναι ανθρώπινη και πολλές φορές μπορεί να είναι και πολιτικά σωστή.

Όταν όμως γίνεται μόνιμη στάση, υπάρχει πρόβλημα.

Γιατί τότε ο αυτοδιοικητικός αρχίζει να προσαρμόζεται στο σύστημα αντί να προσπαθεί να αλλάξει το σύστημα.

Και το σύστημα τον επιβραβεύει.

Του δίνει ένα πρόγραμμα, ένα έργο, μια χρηματοδότηση, μια ανακοίνωση, μια φωτογραφία.

Έτσι δημιουργείται ένας κύκλος:

Το σύστημα περιορίζει την Αυτοδιοίκηση.
Η Αυτοδιοίκηση προσαρμόζεται.
Η προσαρμογή επιβραβεύεται.
Και η σύγκρουση με το σύστημα φαίνεται ότι δεν συμφέρει κανέναν.

Αυτό όμως δεν είναι ανεξάρτητη Αυτοδιοίκηση.

Είναι ελεγχόμενη Αυτοδιοίκηση περιορισμένων δυνατοτήτων.

Εδώ βρίσκεται και η προσωπική ευθύνη των αιρετών.

Όχι επειδή εκείνοι δημιούργησαν το σύστημα. Το σύστημα που τους εγκλωβίζει το δημιούργησαν άλλοι.

Αλλά επειδή κάποια στιγμή πρέπει να θυμηθούν για ποιον εξελέγησαν.

Ο δήμαρχος ή ο περιφερειάρχης δεν εξελέγη για να είναι ο καλύτερος διαχειριστής των προγραμμάτων που έρχονται από πάνω.

Αυτό μπορεί να το κάνει και ένας διορισμένος τεχνοκράτης.

Εξελέγη για να είναι ο εκπρόσωπος της τοπικής κοινωνίας απέναντι στην εξουσία.

Και αυτό είναι πολύ διαφορετικό.

Πρέπει να μπορεί να πει:

«Αυτές είναι οι ανάγκες των ανθρώπων μου. Αυτές είναι οι προτεραιότητές μας. Βρείτε μας τους πόρους για να τις αντιμετωπίσουμε».

Δεν λέω ότι πρέπει να δίνονται χρήματα στους δήμους χωρίς κανόνες.

Χρειάζονται έλεγχοι, διαφάνεια, απολογισμός, λογοδοσία και σοβαρός σχεδιασμός.

Χρειάζεται όμως και εμπιστοσύνη.

Να μπορεί κάθε δήμος να καταγράψει τις ανάγκες του, να τις ιεραρχήσει και, μαζί με την κοινωνία του, να αποφασίσει τι είναι πραγματικά σημαντικό.

Και πάνω σε αυτή τη βάση να σχεδιάζονται οι χρηματοδοτήσεις.

Πρώτα η ανάγκη και μετά το πρόγραμμα.
Όχι πρώτα το πρόγραμμα και μετά η ανάγκη.

Αυτό είναι όλο.

Και δεν είναι λίγο.

Αυτές είναι αποφάσεις και διεκδικήσεις που μπορεί να πάρει, αν θέλει,  η Κ.Ε.Δ.Ε.

Γιατί αν συνεχίσουμε έτσι, θα έχουμε πάντα το ίδιο παράδοξο αποτέλεσμα:

Οι πόροι θα υπάρχουν, τα χρήματα θα απορροφώνται, τα έργα θα γίνονται, οι φωτογραφίες θα βγαίνουν και οι ανακοινώσεις θα πολλαπλασιάζονται.

Και όμως, ο άνθρωπος στο μικρό χωριό θα συνεχίζει να ζητά τον δρόμο του.

Ο αγρότης την αγροτική οδοποιία.

Ο κτηνοτρόφος το νερό του.

Ο κάτοικος τη γέφυρα.

Ο νέος την απασχόληση.

Η οικογένεια καλά σχολεία και ασφάλεια στην υγεία.

Και κάποιος αυτοδιοικητικός θα του απαντά:

«Δεν υπάρχει πρόγραμμα ή έληξε το πρόγραμμα».

Η Αυτοδιοίκηση όμως δεν δημιουργήθηκε για να περιμένει ποιο πρόγραμμα θα ανοίξει.

Δημιουργήθηκε για να γνωρίζει τον τόπο της, να υπηρετεί τους ανθρώπους της και να διεκδικεί όσα χρειάζονται.

Και ίσως τελικά αυτό είναι το πραγματικό δίλημμα για τους αυτοδιοικητικούς:

Να είσαι καλός διαχειριστής του συστήματος ή πραγματικός δήμαρχος των πολιτών σου;

Η πρώτη επιλογή είναι ασφαλέστερη. Έχει λιγότερες συγκρούσεις και πολλές φορές φέρνει αποτελέσματα που μπορούν να παρουσιαστούν.

Η δεύτερη είναι δυσκολότερη.

Δεν ξέρεις πάντα τι θα σου φέρει.

Αλλά αυτή είναι η επιλογή που μπορεί να ξαναδώσει περιεχόμενο στην έννοια της Αυτοδιοίκησης.

Να μην λέμε:

«Τι πρόγραμμα υπάρχει για να κάνουμε κάτι;»

Αλλά:

«Τι χρειάζεται ο τόπος μας και πού θα βρούμε τους πόρους για να το κάνουμε;»

Ένας δρόμος δεν παύει να χρειάζεται επειδή τελείωσε ένα πρόγραμμα.

Μια γέφυρα δεν παύει να χρειάζεται επειδή δεν υπάρχει σήμερα η κατάλληλη πρόσκληση.

Και ένα χωριό δεν παύει να έχει όνειρα επειδή δεν πρόλαβε να ενταχθεί σε ένα πρόγραμμα.

Οι ανάγκες δεν έχουν ημερομηνία λήξης.

Και όπως πολλοί γνωρίζετε, ένας τόπος δεν ερημώνει μόνο με τη φυγή των ανθρώπων.

Έχει προηγηθεί η εγκατάλειψή του σε θέματα υποδομών, απασχόλησης και βασικών κανόνων επιβίωσης των κατοίκων, ώστε τελικά να τον εγκαταλείψουν.

Μια έμμεση εκκένωση.

Και αν κάποτε, μαζί με τα προγράμματα, τελειώσουν και τα όνειρα των ανθρώπων για τον τόπο τους, τότε δεν θα έχουμε απλώς αποτύχει να αξιοποιήσουμε σωστά μια χρηματοδότηση.

Θα έχουμε χάσει την ίδια την ουσία της Αυτοδιοίκησης.

ΥΓ. Σε λίγο καιρό έχουμε βουλευτικές εκλογές.

Δεν έπεσε στην αντίληψή μου να μιλούν τα προγράμματα των κομμάτων για την Αυτοδιοίκηση που σχεδιάζουν και, κυρίως, για το πώς η Αυτοδιοίκηση θα γίνει πραγματικά ανεξάρτητη να αποφασίζει για τον τόπο της και η γνώμη της εκτός από απαραίτητη να είναι και δεσμευτική.

ΣΗΜ: Αφορμή για τον παρόν άρθρο, στάθηκαν  η κατά καιρούς προφορικές αλλά και γραπτές απαντήσεις που έλαβα από αυτοδιοικητικούς, όλων των βαθμίδων για αιτήματα των τοπικών κοινωνιών και συλλόγων σε θέματα καθημερινότητας των χωριών τους.

Παναγιώτης Ηλ. Χολής
Δημότης Δήμου Ξηρομέρου/ Ιδιοκτήτης  Γεωπονικής – Φυτωριακής επιχείρησης
Πρόεδρος Παναιτωλοακαρνανικής Συνομοσπονδίας (ΠΑΝ.ΣΥ)